|
LIMONIIDAE
Yakın akraba olduğu Tipulidae ve
Cylindrotomidae türleri gibi uzun bacaklı, ince ve narin yapılı
vücutlu türleri içeren Limoniidae de Diptera takımının
Nematocera alttakımına dahildir. Erginleri halk arasında
sivrisineklerle karıştırılır, fakat sokucu iğneleri olmadığı
için kan emmezler, sadece bitki özsularıyla beslenirler.
Eutonia hariç, küçük ve orta büyüklükteki turna sinekleri
olarak da bilinen Limoniidae dünya genelinde tanımlanmış
yaklaşık 11 000 türle Diptera’nın en büyük familyaları
arasındadır. Palearktik bölgeden ise 4 altfamilya dahil 88 cins
ve 98 altcinse ait 1700’ü aşkın tür ve alttürü bilinmektedir (Savchenko,
Oosterbroek & Starý, 1992). Avrupa’dan ise yaklaşık 650 türü
bilinmektedir (Dienska, 1987; Krzeminski, 1984a). Ancak daha
önce Limoniidae familyasının altfamilyalarından biri olan
Pedicinae, ergin safhadaki bazı özelliklerinden dolayı
Limoniidae familyası içinden çıkarılıp yeni bir familya
yapılmıştır (Starý, 1992).
Rostrum kısadır (Elephantomyia,
Helius ve Geranomyia’da uzamış). Nasus ve ocelli
mevcut değildir. Maksillar palplerin son segmenti çoğunlukla
kısa, önde bulunan iki segmentle yaklaşık aynı uzunluktadır
(Şekil 1. 1 a). Antenler genellikle 14-16 segmentlidir. Ancak
bazen az (Hexatoma), bazen de fazla (Ludicia)
olabilir. Antenin kamçı segmentleri çoğunlukla basit yapılı
oval, yuvarlağımsı veya silindirik olabilir. Bazen vücudun
tamamı kadar veya daha da uzundur (Hexatoma ve
Rhabdomastix). Rhpidia’da pectinat tip anten görülür
(Şekil 1. 1 b). Thorax’ın mesonotal suturlar ‘V’ biçimli ve
çapraz şekildedir. Kanatlar uzamıştır ve 2 anal damara sahiptir.
Bu anal damarlar kanat kenarına kadar ulaşır. Kanat membranı
macrotricha ve microtricha olmak üzere iki farklı yapıda kıl
taşıyabilir (Şekil 1. 1 c ve e). Sc1 mevcuttur. Sc
daima ya C ile kaynaşır ya da Sc ile C’nın her ikisine bağlanır
(şekiller). Kanatlar bazen indirgenmiş (Niphadobata ve
Chionea) olabilir (Şekil 1. 1 d). Bacaklar genellikle çok
uzun ve narindir. Eklem yerlerinden kolayca kırılabilir
özelliktedir. Tibia’lar 1 veya iki apikal mahmuza sahiptir, ya
da hiç bulunmayabilir. Abdomen genellikle uzun ve narindir (Dienska,
1987; Savchenko, 1989; Savchenko, Oosterbroek & Starý, 1992;
Reusch & Oosterbroek, 1997).
a
 
Rhiphidia,
♂(sol), ♀ (sağ)
Limoniinae
b c
 
Chionea
Hexatominae
d e
Şekil 1. 1.
Ergin bir limoniidin vücut yapısı, kısımları ve kullanılan
terminoloji; a. Baş ve Thorax, b. Anten (Rhipidia), c.
Kanat (Limoniinae), d. Chionea, e. Kanat (Hexatominae) (Reusch
& Oosterbroek, 1997; Dienska, 1987).
Şekil 1. 2.
Ergin bir limoniidin genital segmentlerinin yapısı, kısımları ve
kullanılan terminoloji; a. ve b. Hypopyg, c. Ovipositor (Dienska,
1987).
Erkek terminali (Hypopyg, hypopyg)
çoğunlukla türlerin ayrımında kullanılabilen çok çeşitli
karakteristik yapılara sahiptir. Genellikle gonostylusların iki
parçası mevcuttur; iç ve dış gonostylus, ama bazen bir veya üç
parça halinde bulunabilir (Şekil 1. 2 a ve b). Dişi terminali (ovipositor)
çok çeşitli şekillerde modifiye olmuştur, ama genelde iki
parçalı valve’den oluşur. Cercuslar genellikle uzamış ve
sivridir (Şekil 1. 2 c).
Tipik olarak hayat döngüsü kısa bir yumurta
safhası (6-14 gün), 4 larval safha ile kısa bir pupa safhasından
(5-12 gün) oluşur. Ergin safha da genellikle kısa sürer. Hayat
döngüsü, çevresel faktörlere, bilhassa sıcaklık ve neme bağlı
olmak üzere 6 haftadan kısa olabildiği gibi 4 yıldan da fazla
olabilmektedir. Özellikle uzun hayat döngüleri arktik türlerde
görülür. Bir çok tür sıcaklık ve yüksekliğe bağlı olarak yılda 1
veya 2 nesil verebilir (Savchenko, Oosterbroek & Starý, 1992;
Reusch & Oosterbroek, 1997).
Yumurtalar suya, bataklığa benzer topraklara,
bitki orijinli ayrışmış çeşitli organik çökeltilere (çürümüş
odunlar, orman altı bölgeleri vb.) rutubetli yosunlara ve
Hymenomycetes mantarlarına bırakılır (Savchenko, 1989).
Uzun silindirik yapılı olan larvaları,
hemicephalic ve metapneustic’tir, nadiren apneustic’dir. Baş
kapsülü belli, ön tarafta iyi sertleşmiş, ventralde ve bazen
dorsalde derince oyulmuştur. Çoğu Hexatominae ve Eriopterinae’de
6 boylamsal çizgiye indirgenmiş düz, sert kısımlar bulunur. Baş
kısmının 2/3’si veya daha fazlası prothorasic segmentlerin içine
geri çekilebilir özelliktedir. Abdominal segmentler düz veya
hassas kıl sıralarıyla çevrelenmiştir. Bu kıllar birkaç sürünücü
şerit içinde veya etimsi bir çıkıntının üzerinde bulunur.
Terminal segment posterior kıllara sahiptir. Spiracular disk
genellikle 5 veya daha az çeşitli uzunluklarda olabilen lop
benzeri çıkıntılarla çevrelenmiştir. Genellikle 4 anal lop
mevcuttur (Savchenko, Oosterbroek & Starý, 1992; Reusch &
Oosterbroek, 1997).
Larvalar genellikle yaşamlarının büyük
bir kısmını sucul ve yarı sucul çevrelerde geçirirler. Pupasyon
için kenarlara ya da daha kuru ortamlara hareket ederler.
Genellikle az çok ıslak, organik toprak ve çürümekte olan
vejetasyon içinde veya çaylar, göller, bataklıklar boyunca yada
kütük yüzeylerinde bulunurlar. Diğer habitatları ise kuru
topraklar (Dicranoptycha ve Cheilotrichia;
Dicranomyia ve Limonia’nın bazı türleri), acı sular (Limoniini’nin
bazı türleri), ıslak uçurumlar, alglerle desteklenmiş köprü
kemerleri (Limonia, Orimarga, Elliptera, Dactylolabis’in
bazı türleri), yosunlar veya ciğerotları (çeşitli Limoniinae
mensupları), çayların içinde bulunan larvaların yaygın olarak
beslendiği çürümüş odun veya kütükler üzerinde (Gnophomyia,
Teucholabis, Lipsothrix), çayların kumlu veya küçük çakıllı,
humuslu bölgeleri (bazı Eriopterinae), odunsu veya cıvık
mantarlardır (Metalimnobia). Bir çok Limnophilinae türü
karnivordur (Noll, 1985, Brinkmann, 1991; Savchenko, Oosterbroek
& Starý, 1992; Reusch & Oosterbroek, 1997). Larvalar çürümekte
olan sebzelerle, yosunlarla nadir olarak mantarlarla beslenirler
(Limonia). Bazıları ise predatördür (Hexatoma).
Pupalar obtecta tipte olup uzun
yapılıdır. Gözler çıkıntılıdır. Mesothorasic boynuzlar
genellikle basittir ve uzun ya da kısa sensillalar içerir.
Antenlere ait kınlar uzundur. Tarsal kınlar kenarlarda
düzenlenmiş, üst üste binmemiştir. Abdomen paralel kenarlı veya
oyuklar hariç az çok pürüzsüzdür. Anal segment genellikle
dikenlere sahiptir. Özellikle Hexatominae’de abdominal dikenler
ve kenar çıkıntı dikenleri mevcuttur (Savchenko, Oosterbroek &
Starý, 1992; Reusch & Oosterbroek, 1997).
Limoniidlere ait bir çok tür, nemli ve
sıcak ortamlara uyum göstermiştir. Erginler genellikle akarsu,
dere kenarlarında bulunan tek yıllık otsu bitkilerin
çalılıklarla karıştığı yerler ya da ormanlık alanlarda otsu
bitkilerin ve eğreltilerin bol bulunduğu alanlarda, göl ve
akarsu kenarındaki alt vejetasyon arasında bulunur. Ancak birkaç
tür açık alanlarda, çayırlarda, kuru habitatlarda, hatta
çöllerde yaşayabilirler. Bir çok tür bulundukları ortamlarda çok
sayıda bireyle temsil edilirler ve özellikle kuşların,
memelilerin, balıkların ve omurgasızların, özellikle örümcek ve
predatör böceklerin besini durumundadır (Mendl, 1978; Brinkmann,
1991; Savchenko, Oosterbroek & Starý, 1992; Reusch & Oosterbroek,
1997).
Bağımsız Devletler Topluluğu
olarak bilinen eski Rusya faunası da Savchenko tarafından
ayrıntılı olarak incelenmiş ve toplam 786 limoniid türü bu
bölgeden kaydedilmiştir (Savchenko, 1989). Limnofauna Europea’da
ise Mendl (1978) tarafından Avrupa’dan bilinen 403 Limoniidae
türünün ayrıntılı faunistik ve ekolojik özelliklerini de içeren
bir listesi verilmiştir. Son yıllarda Avrupa’da bilhassa
Almanya, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Solovakya, Fransa, İtalya,
Norveç, Litvanya gibi ülkelerde Limoniidae familyası üzerine
faunistik ve ekolojik çalışmalarda artış gözlenmektedir. Bu
çalışmalara göre Almanya’dan 284 (Noll, 1985; Mendl & Reusch,
1989; Schumann, 1992; Reusch & Oosterbroek, 2000), İsviçre’den
292 (Starý & Delmastro, 2001), İngilter’den 216 (Coe, 1950),
İtalya’dan 250 (Starý & Oosterbroek, 1996; Starý & Delmastro,
2001), Litvanya’dan 194 (Podenas, 1992), Bulgaristan’dan 206 (Szilady,
1934; Lackschewitz, 1940b; Krzeminski, 1984a, Krzeminski & Starý,
1989; Mendl, 1986; Krzeminski & Starý, 1989; Starý & Krzeminski,
1993) tür ve alttür bilinmektedir. Bu ülkeler aynı zamanda en
fazla türle temsil edilen ülkelerdir. Komşu ülkelerimizdeki
limoniid türlerinin sayıları Çizelge 1.1‘de verilmiştir.
Çizelge 1.1.
Limoniidae familyasının ülkemiz ve komşularımızda şimdiye kadar
bilinen tür sayısı.
Ülkemizin Limoniidleri ile ilgili
olarak rastlanılan en eski kayıt, Anadolu’dan kaydedilen
Limonia nubeculosa ve Dicranomyia ornata türleridir (Lackschewitz,
1940a, Lackschewitz & Pagast, 1941). Daha sonra Bursa’dan 3 tür
(Eloeophila maculata, Erioptera lutea ve Ilisia
maculata), Amasya’dan 1 tür (Hexatoma (s.str.)
fuscipennis) ve Ankara’dan 1 tür (Symplecta (Psiloconopa)
stictica) olmak üzere 5 tür daha kaydedilmiştir (Lackschewitz,
1940a, 1940b). Ayrıca Nevşehir’den 1972’de Erioptera sp.
kayıt verilmiştir (Tuatay, Kalkandelen ve Aysev, 1972). Daha
sonra Hakkari’den 2 tür (Baeoura schachti ve
Ellipteroides (Protogonomyia) quadridens loehmeri)
ve Antalya’dan 1 tür (Ellipteroides (s.str.)
bifastigatus) olmak üzere 3 tür daha kaydedilmiştir (Mendl,
1986, 1987a, 1987b). Son yıllara kadar yurtiçi hiçbir
araştırmaya rastlanmamıştır. Sadece yurtdışından gelen
araştırmacıların bu tarihe kadar yaptıkları rasgele örneklerin
toplanması ve yurtdışına götürülüp teşhislerinin yapılmasına
dayanan çalışmalar sonucunda Türkiye’den Limoniidae familyasına
mensup 20 tür kaydedilmiştir (Savchenko, Oosterbroek & Starý,
1992). En son yapılan çalışmalarda Batı Karadeniz’den 7 tür
(Koç, Özgül & Aktaş, 2005), Muğla’dan 24 tür (Koç ve ark., 2004)
yeni kayıt olarak verilmiştir. Böylece Çizelge 1.1’de de
görüldüğü gibi şimdiye kadar ülkemizden Limoniidae familyasına
ait toplam 51 tür bilinmektedir.
Limoniidae familyasına ait toplam tür
sayısı bakımından Bulgaristan en zengin (206 tür ve alttür),
Suriye (2 tür ve alttür) ve Irak (1 tür ve alttür) ise en fakir
komşumuzdur (Çizelge 1.1).
Türkiye, Limoniidae familyası
türlerinin tercih ettiği iklim, habitat ve deniz seviyesinden
başlayarak 5000 m.’ye yaklaşan yükselti farklılığı gösteren
yaşam alanlarının çeşitliliği bakımından özel bir ülkedir. Sahip
olduğu bu özelliklerden dolayı kıta özelliği gösteren ülkelerden
birisidir. Ayrıca dünyada tespit edilmiş 25 biyolojik çeşitlilik
alanından ikisi ülkemizi de kapsamaktadır. Bunlardan birisi
Kuzey Anadolu-Kafkasya ılıman kuşak ormanları, diğeri de
Türkiye’nin güneyini de içine alan Akdeniz havzası ormanları ve
makiliklerdir.
Limoniidlerin hem larvaları hem de
erginleri diğer hayvanlara besin teşkil etmeleri bakımından
önemlidir. Çoğu kuş türlerinin yanı sıra balıklar, kurbağalar ve
çeşitli omurgasız hayvanların besin kaynağını teşkil ederler.
Çoğu tatlı su habitatlarında özellikle gölcük, dere ve selin
oluşturduğu ovalarda limoniid larvaları yaprak döküntülerini
parçalayarak diğer türlerin beslenmesi için daha küçük organik
partiküller oluştururlar.
Tarımsal ürün zararlısı olarak bilinen
larvaları özellikle zirai bitkilere (buğday, şeker kamışı, şeker
pancarı, yonca, pamuk), ormanlardaki ağaçların kök ve genç
sürgünlerine zarar verirler. Bitkilerin ya da fidanların
sürgünlerini toprak üzerinden ya da altından keserek
koparırlar. |
